Hollráð við háþrýstingi


Blóðþrýstingur
Með blóðþrýstingi er átt við þrýsting blóðsins í slagæðum líkamans. Blóðþrýstingur er nauðsynlegur til að viðhalda blóðrás til líffæra. Hjartað dælir blóðinu um æðakerfið og blóðþrýstingur ræðst einkum af dælustarfinu eða samdráttarkrafti hjartans og mótstöðu æðakerfisins. Blóðþrýstingur mælist hæstur við samdrátt hjartans þegar blóði er dælt út í slagæðarnar. Það kallast efri mörk blóðþrýstings eða slagbilsþrýstingur. Lægstur mælist blóðþrýstingur meðan hjartað slakar á til fyllingar. Þá mælast neðri mörk blóðþrýstings eða hlébilsþrýstingur. Við blóðþrýstingsmælingar eru ávallt skráð tvö gildi, t.d. 130/80 og eru tölurnar miðaðar við þann þrýsting sem þarf til að lyfta kvikasilfurssúlu í tiltekna hæð í millimetrum.
 
Eðlileg hækkun blóðþrýstings
Blóðþrýstingur er breytilegur og getur jafnvel breyst frá einu hjartaslagi til annars. Það er eðlilegt að blóðþrýstingur hækki við áreynslu og ýmiss konar streitu og andlega spennu en hann er lægstur í hvíld. Í svefni geta gildi verið helmingi lægri en þegar fólk vakir. Blóðþrýstingur hækkar oft með hækkandi aldri, a.m.k. efri mörkin og það getur orðið til vandræða.
 
Háþrýstingur
Of hár blóðþrýstingur leiðir til aukins álags á æðakerfið. Hann getur valdið hættulegum sjúkdómum svo sem heilablæðingum, hjartabilun eða versnun á nýrnastarfsemi. Of hár blóðþrýstingur eða háþrýstingur eins og ástandið er oftast kallað eykur hættu á æðakölkun sem getur leitt til stíflu í kransæðum eða slagæðum í heila og ganglimum.

Greining háþrýstings fer fram með einfaldri rannsókn sem er blóðþrýstingsmælingin. Yfirleitt þarf að mæla blóðþrýsting margsinnis til að fá haldgóða vitneskju um blóðþrýstingsástand einstaklingsins. Sumir eru viðkvæmir fyrir blóðþrýstingsmælingum og hækkar blóðþrýstingur þeirra heilmikið meðan verið er að mæla hann. Þetta er stofuháþrýstingur og getur verið ranglega greindur sem eiginlegur háþrýstingur. Þess vegna er stundum nauðsynlegt að mæla blóðþrýsting við aðrar aðræður en í læknisheimsókn, t.d. með því að lána fólki blóðþrýstingsmæli til mælinga í heimahúsum eða á vinnustöðum. Unnt er að kaupa slíka mæla í flestum apótekum. Einnig eru til sjálfvirkir, tölvustýrðir blóðþrýstingsmælar sem geta mælt blóðþrýsting með fyrirfram ákveðnu millibili (t.d. á 30 mínútna fresti) í lengri tíma, t.d. í heilan sólarhring og geta slíkar mælingar gefið mikilvægar upplýsingar í vafatilvikum.

Áður fyrr var talið að aldraðir þyldu hækkaðan blóðþrýsting betur en hinir sem yngri eru, en í ljós hefur komið við rannsóknir að full ástæða er til þess að hafa áhyggjur af of háum blóðþrýstingi hjá öldruðum og einnig er nú vitað að skynsamleg lækkun blóðþrýstings kemur ekki síður að haldi hjá hinum öldruðu til að koma í veg fyrir fylgikvilla, svo sem heilaáföll.

Þegar blóðþrýstingur mælist við endurteknar mælingar með efri mörk undir 140 og/eða neðri mörk undir 90 mm kvikasilfurs, telst blóðþrýstingur eðlilegur og eru gildin 140/90 þannig efri mörk eðlilegs blóðþrýstings. Það kallast hins vegar ákveðinn háþrýstingur ef efri mörk eru við endurteknar mælingar 160 eða meira og/eða neðri mörk 95 eða meira. Gildin 160/95 eru þannig mörk ákveðis háþrýstings. Þegar efri mörkin eru hærri en 160 en neðri mörkin lægri en 90 er talað um einangraðan slagbilsháþrýsting, sem er algengt ástand hjá öldruðu fólki og er ekki meinlaust eins og oft var talið áður fyrr. Bilið milli eðlilegs blóðþrýstings og háþrýstings samkvæmt þessum skilgreiningum (það er 140-160/90-95) kallast oft jaðarháþrýstingur. Er þá stundum um að ræða byrjandi háþrýsting á vægu stigi en stundum er aðeins um tímabundið ástand að ræða, væga blóðþrýstingshækkun sem færist sjálfkrafa í eðlilegt horf.

Mikilvægi blóðþrýstingsgilda er ekki algilt og ræðst talsvert af því hvort og hve mikið af öðrum áhættuþáttum hjarta og æðasjúkdóma er til staðar. Þetta skiptir einnig máli við ákvörðun um lyfjameðferð.

Vægur háþrýstingur gefur yfirleitt engin sérstök einkenni, fólk kennir sér því einskis meins og leitar ekki læknis. Þess vegna ganga margir með aukið álag á æðakerfið árum saman án þess að vita af því. Brýnt er að allir sem komnir eru á miðjan aldur láti mæla blóðþrýsting sinn og þekki blóðþrýstingsgildi sín. Þeim sem virðast hafa blóðþrýsting í hærra lagi, þótt ekki sé um sjúklega hækkun að ræða, er ráðlagt að láta fylgjast með blóðþrýstingnum, t.d. með mælingu einu sinni á ári. Með þessum hætti er unnt að koma í veg fyrir það að alvarlegur háþrýstingur læðist að fólki og komi svo óþægilega á óvart með skyndilegum einkennum svo sem heilaáfalli eða kransæðastíflu.

Í langflestum tilvikum er orsök háþrýstings ókunn. Vitað er að tilhneiging til háþrýstings er oft ættlæg. Háþrýstingur getur komið í kjölfar nýrnasjúkdóma og innkirtlatruflana. Sterk gigtarlyf og lakkrís geta hækkað blóðþrýsting hjá sumum einstaklingum. Sumir eru viðkvæmari en aðrir fyrir saltneyslu sem getur haft blóðþrýstingshækkandi áhrif. Hjá sumum veldur offita hækkun á blóðþrýstingi og hjá örðum verkar mikil streita blóðþrýstings-hækkandi.

Hjá fólki sem greinist með hækkaðan blóðrýsting finnast oft aðrir áhættuþættir hjarta- og æðasjúkdóma. Þar virðist vera um samsöfnun áhættuþátta að ræða og eru einstaklingarnir oft feitir, sérstaklega um brjóst og kvið. Þá kemur fram að truflun á blóðfitum svo sem hækkun á kólesteróli eða lækkun á HDL kólesteróli (góða kólesterólinu), Við þessa samsöfnun áhættuþátta greinist oft veiklað sykurþol eða jafnvel fullorðins sykursýki ef vel er að gáð. Þessir einstaklingar sem eru oftast á miðjum aldri og geta virst vel á sig komnir eru samt sem áður að rækta með sér kransæðasjúkdóm eða aðra æðakvilla. Það er því ekki nægilegt að beina athyglinni eingöngu að blóðþrýstingshækkuninni og meðhöndla hana, heldur þarf að ráðast á alla áhættuþættina. Þessir einstaklingar þurfa einatt að breyta um lífsstíl, megrast um mörg kíló og hefja markvissa líkamsrækt sem þarf að halda áfram árum saman.

Nákvæm læknisskoðun getur gefið mikilvægar upplýsingar um áhrif háþrýstings á hjarta og æðakerfi. Einnig eru æðar í augnbotnum skoðaðar. Hjartarafrit og/eða hjartaómskoðun og ýmis blóðpróf og athugun á þvagi eru oft gerð við uppvinnslu sjúklings sem greinist með háþrýsting.
Stundum færist blóðþrýstingur í eðlilegt horf með breytingu á lífsvenjum svo sem fækkun aukakílóa og markvissri líkamsrækt eins og að ofan getur. Sjálfsagt er að beita þessum aðferðum til lækkunar blóð-þrýstings en oftast þarf jafnframt þessu að gefa lyfja-meðferð sem halda þarf áfram árum saman. Blóðþrýstingur hækkar oftast aftur ef lyfjameðferð er hætt vegna þess að í raun er ekki verið að meðhöndla orsök blóðþrýstingshækkunarinnar heldur aðeins hækkunina sjálfa. Orsökin er eins og að ofan greinir oftast óþekkt. Nútíma lyfjameðferð gengur yfirleitt vel og lyfin hafa nú orðið tiltölulega fáar aukaverkanir og vitað er að með skynsamlegri blóðþrýstingslækkun má koma í veg fyrir fylgikvilla háþrýstings.

Að lokum skal það áréttað að mikilvægt er að greina háþrýsting á vægu stigi. Rannsókn verður þá einföld og meðferð vænleg til árangurs. Forvarnarstarf sem felst í blóðþrýstings-mælingum við sem flest tækifæri er mikilvægt og æskilegt er að allir viti nokkurn veginn um blóðþrýstingsgildi sín.

Tekið saman af Þorkeli Guðbrandssyni yfirlækni á HL stöðinni 2003